AI đọc phim X-quang ngực là phần mềm nhận tấm phim số từ máy chụp, chấm điểm khả năng có bất thường, khoanh vùng nghi ngờ và có thể xếp thứ tự phim nên đọc trước. Ở phòng khám nhỏ, giá trị lớn nhất của nó thường nằm ở hai chỗ: soát lại khi khối lượng phim khám sức khoẻ dồn lớn, và đẩy phim đáng lo lên đầu hàng chờ khi bác sĩ chẩn đoán hình ảnh không có mặt cả ngày. Kết luận trên phiếu trả kết quả vẫn phải do bác sĩ đọc và ký.
Bài viết theo góc người vận hành phòng khám: công cụ làm gì với một tấm phim, cần điều kiện kỹ thuật gì để kết quả đáng tin, những loại ca mà máy hay bỏ sót hoặc báo nhầm, và một quy trình mẫu bạn có thể điều chỉnh. Bài không đi vào việc đọc tổn thương cụ thể; đó là chuyên môn của bác sĩ.
Phòng khám nhỏ gặp bài toán gì với X-quang ngực
Phim ngực là loại phim chụp nhiều nhất ở phòng khám đa khoa có máy X-quang. Một phần lớn đến từ khám sức khoẻ: khám tuyển dụng, khám định kỳ cho công ty, khám cho người đi học hay đi làm ở nước ngoài. Đặc điểm của nhóm này là phần lớn phim bình thường, khối lượng dồn theo đợt, và người đọc rất dễ chuyển sang chế độ lướt.
Phần còn lại là người bệnh đến vì ho, sốt, khó thở, đau ngực. Nhóm này cần đọc nhanh vì kết quả ảnh hưởng tới việc chuyển tuyến hay không. Vấn đề là nhiều phòng khám nhỏ không có bác sĩ chẩn đoán hình ảnh trực toàn thời gian; phim chụp buổi tối hoặc cuối tuần được gửi đọc từ xa hoặc chờ tới ca sau.
AI không giải quyết bài toán thiếu người ký kết quả, nhưng có thể giúp ở hai mặt: làm lưới an toàn cho phim khám sức khoẻ, và đánh dấu phim nghi nặng để bác sĩ trực xem trước hoặc để nhân viên gọi người đọc từ xa sớm. Ở lĩnh vực sàng lọc lao, Tổ chức Y tế Thế giới trong hướng dẫn cập nhật năm 2021 đã chấp nhận phần mềm phát hiện có máy tính hỗ trợ đọc X-quang ngực để sàng lọc và phân loại ở người từ 15 tuổi trở lên. Điều đó cho thấy loại công cụ này đã được nhìn nhận nghiêm túc cho một mục đích cụ thể, không có nghĩa nó thay người đọc cho mọi loại phim ngực.
Công cụ làm gì với một tấm phim
Kiểm chất lượng ảnh. Một số công cụ báo phim xoay, hít vào chưa đủ, cắt mất góc sườn hoành hoặc độ xuyên thấu không đạt. Đây là phần hữu ích ít được quảng cáo: kỹ thuật viên biết ngay để chụp lại khi người bệnh còn ở phòng.
Chấm điểm bất thường. Phim được gán một điểm, toàn phim hoặc theo từng loại dấu hiệu mà công cụ được huấn luyện. Điểm trên ngưỡng thì gắn cờ. Hỏi kỹ nhà cung cấp công cụ được huấn luyện cho những dấu hiệu nào; những gì nằm ngoài danh sách đó, máy không "thấy".
Khoanh vùng nghi ngờ. Vùng nghi ngờ được đóng khung hoặc tô màu trên một bản ảnh phụ. Bản gốc phải luôn mở được không có lớp phủ, để bác sĩ đọc như bình thường.
Xếp hàng chờ đọc. Trong phần mềm lưu ảnh, phim có cờ được đẩy lên đầu danh sách. Tính năng này chỉ có ích nếu có người thật sự nhìn vào danh sách đó trong khoảng thời gian định trước.
Soạn nháp mô tả. Một số công cụ mới sinh sẵn câu mô tả. Nếu có, coi đó là bản nháp: bác sĩ phải sửa thành lời của mình, và không được để câu máy sinh đi thẳng vào phiếu kết quả.
Điều kiện kỹ thuật để kết quả đáng tin
Con số hiệu năng trong tài liệu của nhà sản xuất được đo trong điều kiện nhất định. Phòng khám càng xa điều kiện đó, con số càng ít ý nghĩa. Rà danh sách sau với kỹ thuật viên và người lo máy móc:
- Ảnh số gốc theo chuẩn DICOM lấy trực tiếp từ máy chụp hoặc hệ thống lưu ảnh. Phim in ra rồi chụp lại bằng điện thoại, hay ảnh gửi qua ứng dụng nhắn tin đã bị nén, là đầu vào công cụ không được kiểm định cho.
- Tư thế chụp: nhiều công cụ được huấn luyện chủ yếu trên phim thẳng sau trước ở tư thế đứng. Phim chụp tại giường hay tư thế trước sau cho hình ảnh khác và hiệu năng có thể giảm.
- Nhóm tuổi: nhiều sản phẩm chỉ ghi mục đích dùng cho người lớn. Phim trẻ em có giải phẫu khác, không nên chạy qua công cụ không ghi rõ dùng cho trẻ.
- Loại máy chụp: hỏi xem công cụ đã được kiểm trên dòng máy tương tự máy của bạn chưa, nhất là máy đời cũ hoặc máy số hoá gián tiếp.
- Đường truyền: nếu xử lý trên máy chủ ở xa, mạng yếu làm kết quả về chậm, tới lúc bác sĩ đã đọc xong thì cờ ưu tiên không còn giá trị.
- Đồng bộ thông tin người bệnh: kết quả phải gắn đúng mã phim, đúng người. Lỗi ghép nhầm hồ sơ nguy hiểm hơn lỗi đọc.
Nếu một trong các điều kiện trên không đạt, cách đúng là sửa điều kiện hoặc không chạy công cụ cho loại phim đó, thay vì chạy và tự nhủ rằng bác sĩ sẽ xem lại.
Những gì máy hay bỏ sót hoặc báo nhầm
Vùng khuất. Vùng sau bóng tim, sau vòm hoành và đỉnh phổi chồng xương là những chỗ người đọc cũng dễ sót. Công cụ không miễn nhiễm với chúng; "máy không khoanh" ở các vùng này không có nghĩa là đã được soát kỹ.
Dụng cụ và vật lạ. Điện cực dán ngực, dây áo, cúc kim loại, tóc tết dài, ống dẫn lưu có thể bị đánh dấu nhầm hoặc làm nhiễu điểm số. Kỹ thuật viên dặn người bệnh tháo đồ trước khi chụp giúp giảm phần lớn báo nhầm loại này.
Thay đổi theo thời gian. Bác sĩ thường so với phim cũ để biết tổn thương mới hay cũ, to ra hay ổn định. Phần lớn công cụ chỉ nhìn một phim tại một thời điểm, nên một hình ảnh cũ đã biết vẫn có thể bị gắn cờ như mới, và ngược lại một thay đổi nhỏ nhưng quan trọng không được nhận ra.
Dấu hiệu ngoài danh sách huấn luyện. Công cụ được dạy nhận một số nhóm dấu hiệu nhất định. Một bất thường ở xương sườn, phần mềm thành ngực hay vùng bụng trên lọt vào phim có thể hoàn toàn nằm ngoài tầm của máy.
Phim chất lượng kém. Phim mờ, xoay hay thiếu xuyên thấu làm điểm số dao động. Nếu công cụ có chức năng kiểm chất lượng, hãy bật nó và tôn trọng cảnh báo chụp lại.
Quy trình mẫu cho một phòng khám đa khoa (ví dụ giả định)
Một phòng khám đa khoa ở Cần Thơ có một máy X-quang, một bác sĩ chẩn đoán hình ảnh làm buổi sáng và đọc từ xa buổi chiều, nhận khám sức khoẻ cho vài công ty. Quy trình họ có thể viết ra như sau:
- Kỹ thuật viên chụp, xem ngay cảnh báo chất lượng của công cụ, chụp lại khi cần trước khi người bệnh rời phòng.
- Phim được gửi đồng thời vào phần mềm lưu ảnh và công cụ AI; kết quả AI lưu thành một bản ảnh phụ kèm điểm, không ghi đè ảnh gốc.
- Với người bệnh đến vì triệu chứng: nếu phim bị gắn cờ, kỹ thuật viên báo ngay bác sĩ khám và nhắn bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đọc ưu tiên. Bác sĩ khám đánh giá người bệnh tại chỗ, không chờ kết luận phim nếu tình trạng cần xử trí hoặc chuyển tuyến.
- Với phim khám sức khoẻ: bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đọc toàn bộ như thường lệ, ghi nhận định trước, sau đó mới mở lớp gợi ý của AI để đối chiếu.
- Mọi phim mà bác sĩ và máy bất đồng được ghi vào sổ theo dõi: mã phim, máy nói gì, bác sĩ kết luận gì, ai quyết định cuối.
- Hằng tháng, bác sĩ phụ trách chuyên môn xem lại sổ, chọn vài ca để thảo luận, và quyết định có cần điều chỉnh cách dùng hay không.
Quy trình này cố ý không cho máy rút ngắn phần đọc của bác sĩ ở giai đoạn đầu. Sau vài tháng có số liệu từ sổ theo dõi, phòng khám mới có căn cứ để bàn chuyện dùng máy theo cách khác.
Đợt khám sức khoẻ hàng loạt: lưu ý riêng
Đợt khám cho một công ty vài trăm người là lúc phòng khám dễ bị cám dỗ dùng máy để "đi nhanh". Phim dồn trong hai ba ngày, kết quả phải trả theo hợp đồng, bác sĩ đọc liên tục nhiều giờ. Đây cũng chính là bối cảnh mà lưới an toàn của AI có ích nhất, với điều kiện nó vẫn là lưới an toàn chứ không phải người đọc thay.
Một vài điều nên chốt trước đợt khám. Thứ nhất, chia phim thành từng lô nhỏ để bác sĩ đọc có nghỉ giữa chừng, thay vì đọc một mạch rồi mở gợi ý của máy một lượt cuối ngày. Thứ hai, thống nhất cách xử lý phim bị gắn cờ: ai liên hệ người lao động để khám thêm, liên hệ qua kênh nào, trong bao lâu, và không gửi thông tin sức khoẻ cá nhân cho bộ phận nhân sự của công ty ngoài phạm vi hợp đồng và quy định cho phép.
Thứ ba, đừng để tỷ lệ gắn cờ của máy trở thành con số báo cáo cho khách hàng doanh nghiệp. Báo cáo tổng hợp gửi công ty, nếu có, phải dựa trên kết luận của bác sĩ. Cuối đợt, xem lại những phim mà bác sĩ và máy bất đồng; một đợt khám lớn thường cho bạn nhiều thông tin về cách công cụ chạy trên chính nhóm người bệnh của mình hơn mọi tài liệu quảng cáo.
Theo dõi sau khi đưa vào dùng
Phần việc hay bị bỏ quên nhất là theo dõi. Công cụ chạy tốt trong ba tháng đầu không có nghĩa nó sẽ chạy tốt sau khi phòng khám thay đầu thu, nhận một hợp đồng khám sức khoẻ cho nhóm lao động khác, hay nhà cung cấp cập nhật mô hình mà không báo trước.
Ba con số đơn giản đủ để canh: tỷ lệ phim bị gắn cờ trên tổng số phim mỗi tháng, số ca bác sĩ không đồng ý với cờ của máy, và số ca máy không gắn cờ nhưng bác sĩ phát hiện bất thường. Bạn không cần phần mềm thống kê; một bảng tính do điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên cập nhật là đủ. Khi tỷ lệ gắn cờ đột ngột tăng hay giảm mà lượng người bệnh không đổi, đó là tín hiệu cần hỏi nhà cung cấp và kiểm lại điều kiện chụp.
Ghi lại cả phiên bản phần mềm đang chạy. Khi có một ca cần xem lại sau này, câu hỏi đầu tiên sẽ là lúc đó máy chạy phiên bản nào, cài đặt ngưỡng nào. Một dòng ghi chú mỗi lần cập nhật tiết kiệm rất nhiều công sức về sau.
Câu hỏi thường gặp
AI đọc X-quang ngực có dùng được cho phim trẻ em không?
Chỉ khi nhà sản xuất ghi rõ công cụ được kiểm định và cấp phép cho nhóm tuổi đó. Nhiều sản phẩm chỉ ghi mục đích dùng cho người lớn. Chạy phim trẻ em qua công cụ không dành cho trẻ là dùng ngoài mục đích, kết quả không đáng tin.
Gửi ảnh phim qua ứng dụng nhắn tin rồi cho AI đọc có được không?
Không nên. Ảnh gửi qua ứng dụng nhắn tin thường bị nén và mất thông tin, khác xa ảnh DICOM gốc mà công cụ được kiểm định. Ngoài ra đó là dữ liệu sức khoẻ của người bệnh, gửi qua kênh không kiểm soát là rủi ro về bảo mật.
Máy không gắn cờ thì có thể trả kết quả bình thường luôn không?
Ở phòng khám nhỏ, không nên. Kết quả trên phiếu phải do bác sĩ đọc và ký. Một số công cụ được cấp phép cho việc lọc phim bình thường ở nơi khác, nhưng áp dụng điều đó cần đúng mục đích được cấp phép, quy trình chặt và số liệu tự đo tại phòng khám.
Kỹ thuật viên có được xem kết quả AI không?
Kỹ thuật viên nên xem phần cảnh báo chất lượng ảnh để chụp lại kịp thời và có thể thấy cờ ưu tiên để báo bác sĩ. Việc diễn giải bất thường và nói với người bệnh về kết quả thuộc về bác sĩ.
Công cụ AI có so sánh được phim cũ và phim mới không?
Phần lớn công cụ hiện chỉ phân tích từng phim riêng lẻ. Một số sản phẩm có tính năng so sánh, nhưng cần hỏi rõ và kiểm thử. Việc so với phim cũ để đánh giá diễn tiến vẫn là phần bác sĩ phải tự làm.
Bao lâu nên đánh giá lại hiệu quả của công cụ một lần?
Nên xem sổ theo dõi ca bất đồng hằng tháng trong năm đầu, và rà lại ngay khi thay máy chụp, đổi nhóm người bệnh chính hoặc nhà cung cấp cập nhật phiên bản. Tỷ lệ gắn cờ thay đổi bất thường là dấu hiệu cần kiểm tra.