Khi công cụ AI hỗ trợ chẩn đoán đưa ra gợi ý sai và người bệnh bị ảnh hưởng, trách nhiệm chuyên môn trước hết vẫn thuộc về người hành nghề đã đưa ra kết luận và cơ sở khám chữa bệnh nơi người đó làm việc. Nhà sản xuất và nhà cung cấp có thể có phần trách nhiệm nếu sản phẩm không đúng như công bố, nhưng điều đó không làm mất trách nhiệm của bác sĩ đã ký. Vì vậy cách phòng khám ghi hồ sơ và tổ chức quy trình khi dùng AI rất quan trọng.
Bài viết ở mức nguyên lý theo tinh thần chung của pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh, không phân tích vụ việc cụ thể. Mỗi tình huống có tình tiết riêng; khi có tranh chấp hoặc cần đánh giá trách nhiệm thật, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc luật sư tư vấn cho phòng khám, và đối chiếu văn bản hiện hành.
Nguyên tắc chung: người kết luận là người chịu trách nhiệm
Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 cùng các văn bản hướng dẫn đặt trách nhiệm chuyên môn lên người hành nghề có giấy phép và cơ sở khám chữa bệnh có giấy phép hoạt động. Tinh thần chung đó không thay đổi khi có công cụ mới: máy đo, máy chụp, phần mềm đều là phương tiện; kết luận chuyên môn là của con người.
Trong thực tế, điều này có nghĩa là khi bác sĩ ghi một kết luận và ký tên, bác sĩ đang xác nhận đó là nhận định của mình sau khi đã xem xét thông tin. Nếu bác sĩ chép nguyên gợi ý của máy mà không xem lại đủ, câu "máy nói vậy" khó trở thành lý do giảm trách nhiệm. Ngược lại, nếu bác sĩ đã xem xét cẩn trọng, ghi nhận lý do và quyết định hợp lý theo thông tin có lúc đó, hồ sơ là bằng chứng tốt nhất về sự cẩn trọng ấy.
Phòng khám, qua người chịu trách nhiệm chuyên môn, có trách nhiệm tổ chức: chọn công cụ phù hợp, đảm bảo được phép lưu hành, ban hành quy trình dùng, đào tạo nhân viên và theo dõi chất lượng. Những việc này nếu bị bỏ qua có thể trở thành vấn đề của tổ chức chứ không chỉ của một bác sĩ.
Chuỗi các bên liên quan và phần việc của từng bên
Không có bảng phân chia trách nhiệm chính thức nào cho mọi tình huống. Bảng dưới mô tả phần việc mà mỗi bên thường được kỳ vọng làm; trách nhiệm cụ thể trong một vụ việc do cơ quan có thẩm quyền xác định theo tình tiết và quy định hiện hành.
| Bên | Phần việc thường được kỳ vọng |
|---|---|
| Bác sĩ dùng công cụ | Hiểu giới hạn của công cụ, tự xem xét ảnh và người bệnh, đưa ra kết luận của mình, ghi nhận đầy đủ, báo cáo khi thấy công cụ có vấn đề |
| Người chịu trách nhiệm chuyên môn | Duyệt việc đưa công cụ vào dùng, ban hành quy trình, phân công, giám sát chất lượng, tổ chức xem lại ca bất đồng |
| Phòng khám (cơ sở) | Ký hợp đồng, đảm bảo sản phẩm được phép lưu hành, bảo vệ dữ liệu người bệnh, đào tạo nhân viên, lưu hồ sơ thiết bị |
| Nhà cung cấp, nhà nhập khẩu | Cung cấp sản phẩm đúng như công bố, hướng dẫn sử dụng, hỗ trợ, thông báo cập nhật và vấn đề an toàn |
| Nhà sản xuất | Thiết kế, kiểm định, công bố mục đích và giới hạn, theo dõi an toàn sau khi lưu hành |
Đọc bảng theo chiều dọc: mỗi bên chỉ kiểm soát được phần của mình. Phòng khám không kiểm soát được thiết kế mô hình, nhưng kiểm soát được việc dùng đúng mục đích, đúng quy trình và ghi nhận đầy đủ. Đó là phần nên làm thật tốt.
Ghi gì trong hồ sơ khi có dùng AI hỗ trợ chẩn đoán
Chưa có một mẫu thống nhất cho mọi phòng khám; cách ghi nên được thống nhất trong quy chế nội bộ và phù hợp quy định hiện hành về hồ sơ bệnh án. Một số thông tin thường được khuyên ghi lại:
- Việc có dùng công cụ hỗ trợ, tên công cụ và phiên bản, hoặc mã công cụ theo danh mục nội bộ.
- Kết quả chính của công cụ ở mức tóm tắt, ví dụ có gắn cờ hay không, không cần chép toàn bộ.
- Nhận định và kết luận của bác sĩ, viết bằng lời của bác sĩ.
- Khi bác sĩ không đồng ý với công cụ: một câu ngắn nêu lý do.
- Những yếu tố lâm sàng đã được cân nhắc, nhất là khi quyết định khác với gợi ý.
- Hướng xử lý tiếp theo và hẹn theo dõi nếu có.
- Việc đã giải thích cho người bệnh, nếu bác sĩ có dùng hình ảnh hoặc kết quả của công cụ khi giải thích.
Đừng chép nguyên đoạn chữ máy sinh vào phần kết luận. Người đọc hồ sơ sau này, kể cả cơ quan có thẩm quyền khi có tranh chấp, sẽ hiểu đó là kết luận của bác sĩ.
Một đoạn ghi chép mẫu (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định ở một phòng khám đa khoa: người bệnh nam, trung niên, đến khám vì ho kéo dài, được chụp phim ngực. Công cụ AI của phòng khám gắn cờ một vùng ở phổi phải. Bác sĩ xem phim gốc, đối chiếu phim cũ của người bệnh từ năm trước, thấy vùng này không thay đổi và phù hợp một hình ảnh cũ đã được ghi nhận.
Đoạn ghi chép có thể như sau: "Phim ngực thẳng ngày… Đã dùng công cụ hỗ trợ đọc phim (phiên bản theo danh mục nội bộ), công cụ gắn cờ vùng phổi phải. Đối chiếu phim năm trước: hình ảnh không thay đổi, phù hợp tổn thương cũ đã ghi nhận. Nhận định của bác sĩ: … Hướng xử lý: … Đã giải thích với người bệnh về cảnh báo của công cụ và nhận định của bác sĩ." Phần ba chấm là nội dung chuyên môn bác sĩ tự viết.
Đoạn này ngắn nhưng trả lời được mọi câu hỏi có thể đặt ra sau này: có dùng máy không, máy nói gì, bác sĩ đã xem xét gì, vì sao kết luận như vậy, người bệnh có được giải thích không. Bác sĩ không cần viết dài; cần viết đủ.
Quy chế nội bộ về dùng AI hỗ trợ chẩn đoán
Quy chế ngắn gọn, được người chịu trách nhiệm chuyên môn ký ban hành, là nền cho mọi thứ khác. Phòng khám nhỏ có thể viết trong hai trang theo khung sau:
- Danh mục công cụ được phép dùng, kèm mục đích, loại đầu vào, nhóm người bệnh và vai trò của từng công cụ.
- Ai được dùng, sau khi đã được hướng dẫn; ai được xem kết quả.
- Trình tự đọc: bác sĩ tự đánh giá trước, xem gợi ý sau; ảnh gốc luôn được giữ.
- Cách ghi nhận trong hồ sơ, theo mẫu thống nhất.
- Cách xử lý khi bác sĩ và máy bất đồng, sổ theo dõi, lịch xem lại.
- Quy định về dữ liệu: không đưa dữ liệu người bệnh vào công cụ ngoài danh mục, không dùng chatbot đa năng cho kết luận lâm sàng.
- Báo cáo sự cố liên quan công cụ: ai báo, báo cho ai, trong bao lâu.
- Ngày ban hành, ngày rà soát, chữ ký của người chịu trách nhiệm chuyên môn.
Quy chế có giá trị khi được làm theo. Một buổi họp ngắn giới thiệu quy chế, kèm chữ ký xác nhận của nhân viên đã đọc, là bằng chứng phòng khám đã tổ chức việc dùng AI một cách có trách nhiệm.
Khi có khiếu nại liên quan kết quả có dùng AI
Khiếu nại có thể đến khi người bệnh phát hiện bệnh muộn, hoặc khi họ bị làm thêm xét nghiệm vì cảnh báo nhầm. Một số việc nên làm ngay, theo thứ tự:
- Tiếp nhận khiếu nại theo quy trình chung của phòng khám, lắng nghe, ghi lại, không tranh luận và không đổ lỗi cho máy trước người bệnh.
- Giữ nguyên hồ sơ: không sửa, không bổ sung ghi chép lùi ngày. Mọi bổ sung sau này phải ghi rõ ngày bổ sung theo quy định về hồ sơ bệnh án.
- Lưu bằng chứng kỹ thuật: ảnh gốc, kết quả công cụ lúc đó, phiên bản phần mềm, nhật ký hệ thống nếu có.
- Báo nhà cung cấp, đề nghị họ phối hợp kiểm tra và lưu dữ liệu liên quan.
- Người chịu trách nhiệm chuyên môn tổ chức xem lại ca theo tinh thần rút kinh nghiệm.
- Liên hệ luật sư khi khiếu nại có khả năng thành tranh chấp; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn bước đầu.
- Thông báo với đơn vị bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp nếu phòng khám có mua, theo điều khoản hợp đồng bảo hiểm.
Điều quan trọng nhất là bước 2. Hồ sơ bị sửa sau khi có khiếu nại gây hại cho phòng khám nhiều hơn bất cứ sai sót ban đầu nào.
Hợp đồng và bảo hiểm: lớp bảo vệ thứ hai
Hợp đồng với nhà cung cấp quyết định phòng khám có thể yêu cầu gì khi công cụ hoạt động sai so với mô tả: hỗ trợ kỹ thuật, cung cấp dữ liệu nhật ký, phối hợp giải trình, hay bồi hoàn trong phạm vi nào. Nhiều hợp đồng phần mềm có điều khoản giới hạn trách nhiệm của nhà cung cấp rất chặt; phòng khám nên đọc kỹ và thương lượng trước khi ký, với sự hỗ trợ của người có chuyên môn pháp lý.
Bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp cho bác sĩ và cơ sở là lớp bảo vệ khác. Khi đưa công cụ AI vào dùng, nên hỏi đơn vị bảo hiểm xem điều khoản hiện có xử lý thế nào với các tình huống có công cụ hỗ trợ, có yêu cầu thông báo không, và có loại trừ nào cần biết. Đừng giả định rằng hợp đồng bảo hiểm cũ tự động bao quát mọi tình huống mới.
Hai lớp bảo vệ này không thay được lớp đầu tiên là quy trình tốt và hồ sơ đầy đủ. Nhưng khi có sự cố, chúng quyết định phòng khám có đủ nguồn lực để xử lý một cách bình tĩnh hay không.
Câu hỏi thường gặp
Bác sĩ làm theo gợi ý của AI mà sai thì có bị miễn trách nhiệm không?
Thường không. Theo tinh thần chung của pháp luật về khám chữa bệnh, kết luận chuyên môn là của người hành nghề đã ký. Công cụ là phương tiện hỗ trợ. Mức trách nhiệm cụ thể trong từng vụ việc do cơ quan có thẩm quyền xác định theo tình tiết.
Nhà cung cấp phần mềm có chịu trách nhiệm khi công cụ sai không?
Nhà cung cấp và nhà sản xuất có thể có trách nhiệm nếu sản phẩm không đúng như công bố hoặc vi phạm hợp đồng. Điều đó không thay thế trách nhiệm chuyên môn của bác sĩ và cơ sở. Phạm vi cụ thể phụ thuộc hợp đồng và quy định hiện hành.
Có bắt buộc ghi vào hồ sơ là đã dùng AI không?
Cách ghi nên thống nhất trong quy chế nội bộ và đối chiếu quy định hiện hành về hồ sơ bệnh án. Nhiều phòng khám chọn ghi ngắn tên công cụ, kết quả tóm tắt và nhận định của bác sĩ, vì điều này giúp giải trình rõ ràng khi có câu hỏi sau này.
Có nên chép nguyên kết quả của AI vào phần kết luận không?
Không nên. Phần kết luận sẽ được hiểu là nhận định của bác sĩ ký tên. Bác sĩ nên viết kết luận bằng lời của mình sau khi xem xét, và chỉ ghi tóm tắt kết quả của công cụ ở phần riêng.
Khi có khiếu nại, có được bổ sung ghi chép vào hồ sơ không?
Mọi bổ sung phải ghi rõ ngày bổ sung và người bổ sung theo quy định về hồ sơ bệnh án, tuyệt đối không sửa lùi ngày. Tốt nhất là giữ nguyên hồ sơ, lưu bằng chứng kỹ thuật và hỏi luật sư trước khi làm bất cứ thay đổi nào.
Phòng khám nhỏ có cần quy chế riêng về dùng AI hỗ trợ chẩn đoán không?
Nên có, dù chỉ hai trang. Quy chế ghi danh mục công cụ, mục đích, trình tự đọc, cách ghi hồ sơ và cách xử lý bất đồng. Nó giúp nhân viên làm thống nhất và là bằng chứng phòng khám đã tổ chức việc dùng AI có trách nhiệm.